Voedselfraude is de opzettelijke vervalsing van voedsel voor economisch gewin. Anders dan bij voedselveiligheidsincidenten (onbedoelde besmetting) gaat het bij fraude om bewuste misleiding: goedkopere ingrediënten toevoegen, herkomst vervalsen of etiketten manipuleren. Sinds 2018 eisen alle GFSI standaarden (BRC, IFS, FSSC 22000) een fraudekwetsbaarheidsanalyse, ook wel VACCP genoemd.
VACCP staat voor Vulnerability Assessment Critical Control Points. Net zoals HACCP voedselveiligheidsgevaren analyseert, analyseert VACCP de kwetsbaarheid voor fraude in uw toeleveringsketen. Het is een van de drie pijlers van een compleet voedselveiligheidssysteem:
Vervanging en verdunning
Een waardevol ingrediënt wordt (deels) vervangen door een goedkoper alternatief. Voorbeelden: olijfolie verdund met goedkopere plantaardige oliën, honing vermengd met suikersiroop, saffraan gemengd met gekleurde plantendelen, melkpoeder aangelengd met melamine (China 2008).
Onjuiste herkomstclaims
Producten worden verkocht met een valse herkomst om hogere prijzen te rechtvaardigen of handelsbarrières te omzeilen. Voorbeelden: conventionele producten verkocht als biologisch, kweekvis als wilde vis, goedkopere vissoorten als duurdere soorten.
Onjuiste etikettering
Misleidende informatie op het etiket over inhoud, houdbaarheid of voedingswaarde. Het paardenvleesschandaal (2013) is hier het bekendste voorbeeld: paardenvlees werd verkocht als rundvlees in kant en klare maaltijden door heel Europa.
Illegale toevoegingen
Niet toegestane stoffen worden toegevoegd om eigenschappen te verbeteren. Voorbeeld: Sudankleurstoffen in specerijen om de kleur te versterken, formaldehyde in vis om bederf te maskeren.
Bepaalde productcategorieën zijn extra kwetsbaar voor fraude vanwege hoge waarde, complexe toeleveringsketens of moeilijke verificatie. De EU houdt een Knowledge Centre for Food Fraud bij met actuele trends.
Hoogrisico producten:
Melamine in melkpoeder, China 2008
Melamine werd toegevoegd aan melkpoeder om het stikstofgehalte (en daarmee het schijnbare eiwitgehalte) te verhogen. Gevolg: nierfalen bij meer dan 50.000 kinderen, zes doden. Dit incident leidde wereldwijd tot aanscherping van controles op melkproducten uit China.
Paardenvleesschandaal, Europa 2013
DNA onderzoek toonde aan dat paardenvlees aanwezig was in producten gelabeld als 100% rundvlees. Het schandaal trof tientallen merken in meerdere EU landen en legde de kwetsbaarheid van lange, complexe toeleveringsketens bloot.
Fipronil in eieren, Nederland/België 2017
Het verboden insecticide fipronil werd illegaal gebruikt bij pluimveebedrijven. Miljoenen eieren werden uit de handel genomen. Dit incident benadrukte het belang van leverancierscontrole en traceerbaarheid.
Ethyleenoxide in sesam, 2020-2021
Honderden RASFF meldingen over het verboden ontsmettingsmiddel ethyleenoxide in sesamzaad en andere producten uit India. Dit leidde tot verscherpte importcontroles en talloze recalls.
Een VACCP analyse volgt vergelijkbare principes als een gevarenanalyse, maar focust op fraudemotieven in plaats van onbedoelde besmetting.
Stap 1: Identificeer kwetsbare grondstoffen
Welke ingrediënten in uw producten zijn waardevol, moeilijk te verifiëren of afkomstig uit complexe ketens? Check bronnen als de RASFF database en het EU Food Fraud Network voor actuele trends.
Stap 2: Beoordeel leveranciers
Hoe betrouwbaar zijn uw leveranciers? Factoren: certificeringen, audithistorie, transparantie, prijs (te mooi om waar te zijn?), herkomstland, lengte van de keten. Vraag certificaten en specificaties op en verifieer deze.
Stap 3: Bepaal beheersmaatregelen
Voor elk geïdentificeerd risico stelt u maatregelen vast: leveranciersaudits, certificaten van analyse, steekproefsgewijze testen, dubbele sourcing, contractuele garanties.
Stap 4: Monitor en actualiseer
Fraudepatronen veranderen. Volg actuele meldingen via RASFF en brancheverenigingen. Herzie uw VACCP analyse minimaal jaarlijks en bij nieuwe leveranciers of grondstoffen.
Voedselfraude valt onder EU Verordening 178/2002 (Algemene Levensmiddelenwetgeving) en Verordening 2017/625 (officiële controles). De NVWA handhaaft in Nederland en werkt samen met andere EU lidstaten via het Food Fraud Network.
Sancties bij voedselfraude kunnen zwaar zijn: boetes, strafrechtelijke vervolging, en reputatieschade door publicatie van overtredingen. Bekijk ook de wetgeving voedselveiligheid voor een overzicht van relevante regelgeving.
Is VACCP verplicht?
VACCP is niet expliciet wettelijk verplicht, maar alle GFSI standaarden (BRC, IFS, FSSC 22000) eisen sinds 2018 een fraudekwetsbaarheidsanalyse. Als u gecertificeerd bent of wilt worden, is VACCP verplicht.
Wat is het verschil tussen HACCP en VACCP?
HACCP focust op onbedoelde voedselveiligheidsgevaren (besmetting, pathogenen). VACCP focust op opzettelijke economisch gemotiveerde fraude. Beide zijn complementair en nodig voor een compleet voedselveiligheidssysteem.
Hoe weet ik of mijn leverancier betrouwbaar is?
Check GFSI certificeringen, vraag auditrapporten op, verifieer certificaten, bezoek indien mogelijk de leverancier, en wees alert bij onverklaarbaar lage prijzen.
VACCP bouwt voort op uw HACCP systeem. Bekijk ons HACCP plan voorbeeld of neem contact op met een HACCP consultant voor hulp bij het opzetten van een VACCP analyse.